Wetenschappers zijn ook maar mensen

Hoe ziet een wetenschapper er uit?

Laat me raden: het beeld in je hoofd (als op Google) is een grijze, oudere man in een lab met een bril op, witte jas aan en reageerbuisjes met felgekleurde vloeistoffen in zijn handen. Iemand die onbaatzuchtig zijn onderzoek doet in dienst van de mensheid.

Stereotype? Ja. Waarheid? Nauwelijks.


Maar hoe zien ze er dan wel uit, die wetenschappers?

De mythe van 'wetenschappelijk bewijs': waarom de wetenschap niet goed begrepen wordt

Iets wetenschappelijk bewijzen? Dat kan niet...

 

De wetenschap is bedoeld om de wereld begrijpelijker te maken. Gek genoeg wordt de wetenschap zelf maar slecht begrepen. Vorige week kreeg ik een podcast doorgestuurd die een goede suggestie gaf waarom dat zo is.

Vertrouw me: ik ben een wetenschapper

Is de wetenschap nog wel te vertrouwen? Volgens de meeste Nederlanders wel, blijkt uit een onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en het Rathenau Instituut. Vorige week kwam hun onderzoeksrapport hierover uit. Het onderzoek is gebaseerd op een enquête onder 801 Nederlanders.

Van de 8 onderzochte instituties scoorde ‘de wetenschap’ zelfs het hoogst met een 7, terwijl zowel ‘de regering’ als ‘grote ondernemingen’ het laagst scoorden met een 5,5. Daartussen zat (van hoog naar laag) ‘de rechtspraak’, ‘de kranten’, ‘de vakbonden’, ‘de televisie’ en ‘de Tweede Kamer’. Vanwege communicatiefouten over de vaccinatie tegen baarmoederhalskanker (HPV), onzorgvuldigheden (zacht uitgedrukt) rond klimaatonderzoek en de recente wetenschappelijke fraudezaken (door Stapel en Poldermans), was er angst voor een ‘crisis’ in vertrouwen van de wetenschap. Dat lijkt dus niet het geval, maar er kwamen wel enkele andere interessante resultaten naar boven.

Wat journalisten blijkbaar nog moeten leren: statistiek in de wetenschap

Het geheim van het winnen van Nobelprijzen? Drink melk en eet chocolade!

Althans, dat moeten we helaas geloven als we sommige kranten lezen. Vorig jaar kopte kranten over de hele wereld namelijk al met zo'n titel over chocolade (bijvoorbeeld in de Verenigde Staten, Frankrijk en ook in Nederland). Afgelopen week hetzelfde verhaal over melk en ook hier konden journalisten wereldwijd niet vanaf blijven (zoals in India, Zwitserland en België). Nu vind ik het een goede zaak dat wetenschappelijke ontdekkingen via de media bij de rest van de maatschappij terecht komen, maar dan moet het verhaal wel kloppen. Als journalist moet je de verantwoordelijkheid hebben om de waarheid te vertellen, zeker als het om wetenschap gaat. Pas na de waarheid kun je er een sensationele of grappige draai aan geven om het aantrekkelijk te maken om te lezen. Dus niet andersom.

Wat is er namelijk echt aan de hand? Beide verhalen zijn wel de wereld in gebracht door echte wetenschappers. Hun 'onderzoeken' zijn ook echt gepubliceerd in echte wetenschappelijke tijdschriften. Het artikeltje over chocolade stond zelf in de New England Journal of Medicine (NEJM): een van de meest invloedrijke medisch-wetenschappelijke tijdschiften. In beide gevallen was de bedoeling van wetenschappers echter om een waarschuwing te geven over het blind vertrouwen van statistiek. Ze wilden een discussie los krijgen in de wetenschappelijke wereld over dit belangrijke probleem. Hoe? Door een belachelijk onderzoek te publiceren, wat statistisch geweldig klopt, maar verder totaal niet logisch is.

De discussie over dit probleem kwam goed op gang onder wetenschappers. Jammer genoeg sloegen veel journalisten de plank volledig mis door juist de onzinnige onderzoeksresultaten de wereld in te sturen, in plaats van de echte boodschap. En wat helemaal jammer is, is dat het zeker niet een uitzondering is dat (wetenschaps)journalisten een onderzoek verkeerd naar buiten brengen of de beperkingen van de onderzoeken er niet bij vertellen. Als bonus heeft de wetenschappelijke wereld dus ook weer wat geleerd over de lakse houding van journalisten naar het checken van hun bronnen en de blinde 'sensatielust' van de media. Hopelijk hebben de journalisten ook iets bijgeleerd over statistiek.

Hoe wetenschappelijk onderzoek echt gaat...

Het algemene beeld van wetenschappelijk onderzoek en de werkelijkheid zitten nogal eens ver uit elkaar. Als wetenschapper vond ik het tijd om maar eens een realistisch beeld van hoe wetenschappelijk in het echt gaat de wereld in te sturen. Hieronder mijn pogingen in beeld en schrift.

Het algemene beeld van wetenschappelijk onderzoek

Start: Je hebt een vraag.

Stap 1: Lang nadenken tot je een briljant idee hebt over het antwoord.

Stap 2: Uitvoeren in het laboratorium om je antwoord wetenschappelijk te bewijzen.

Stap 3: Je rent naakt door de straat terwijl je "Eureka!" roept en je wint de Nobelprijs als je idee echt heel briljant was.

In het echt gaat dat niet zo. Zo snel en recht-toe-recht-aan werkt de wetenschap alleen in films en TV series. Wetenschappelijk onderzoek in werkelijkheid gaat bijna nooit via zo’n ‘snelweg’. Het gaat eigenlijk altijd via omwegen vol met verkeersdrempels, stoplichten en doodlopende stukken. Bovendien moet je in de meeste gevallen de weg zelf nog aanleggen.

Hoe wetenschappelijk onderzoek dan wel echt gaat

Waarom dit wetenschapsblog?

Hoewel tegenwoordig iedereen gewend is aan de aanwezigheid van 'wetenschap' in de samenleving, lijkt de samenleving toch maar weinig inzicht te hebben in de wetenschap. Als wetenschapper is het bijvoorbeeld bijna tenenkrommend om dingen te horen als: “wetenschappelijk bewezen”. Iets ‘wetenschappelijk bewijzen’ kan per definitie namelijk niet. Toch hoor je dit maar al te vaak in reclames, het nieuws en in de politiek. Heel soms betrap ik zelfs een wetenschapper met het zeggen dat hij iets ‘bewezen’ heeft.

In rechtzaken wordt er dankzij de populariteit van TV programma’s als CSI onrealistisch veel verwacht van forensische wetenschap. In tegenstelling tot wat in deze TV programma’s wordt laten zien, rolt een DNA-test namelijk niet binnen een paar minuten eenvoudig uit een machine en kan het ook nooit een 100% match geven.

Maar ook dichter bij de wetenschap merk je soms weinig inzicht in hoe de wetenschap in elkaar zit. Door fondsen wordt steeds minder geld gegeven aan fundamenteel onderzoek, terwijl (het woord zegt het al) dit toch het fundament vormt voor toegepast onderzoek in de toekomst. En zelfs wetenschappelijke uitgevers komen soms over alsof ze de wetenschap niet begrijpen, aangezien ze tegenwoordig bijzonderheid en nieuwheid belangrijker lijken te vinden dan wetenschappelijke kwaliteit en onafhankelijke reproductie.

Ook valt het me op dat veel niet-wetenschappers maar beperkt inzicht hebben in het proces van wetenschappelijk onderzoek: waarom onderzoekt een wetenschapper iets, hoe wordt dit precies onderzocht, wat zijn de beperkingen van die methoden en hoe lang duurt een onderzoek? Zulke essentiële details uit het wetenschappelijke artikel worden door de media vaak overgeslagen: er wordt meteen over de conclusies en de gevolgen daarvan geschreven. Dit helpt ook niet echt om de wetenschap beter te begrijpen.

Maar ik denk dat het ook een beetje de schuld is van wetenschappers dat er weinig inzicht is in de wetenschap. De meeste wetenschappers houden zichzelf (en hun onderzoeksresultaten) namelijk ver uit de buurt van niet-wetenschappers, want “die begrijpen het toch niet” en “anders moet ik zoveel uitleggen”. Gezien de hoge druk dat er op wetenschappers staat misschien wel een logische gedachte, maar het maakt de inzichtskloof tussen wetenschappers en niet-wetenschappers natuurlijk alleen maar groter, en het wantrouwen mogelijk ook. Bovendien loop je dan het gevaar om als wetenschapper te blijven hangen in je onderzoeksonderwerp en dus het grote plaatje uit het oog te verliezen.

Mijn doelen met dit blog zijn om die inzichtskloof te verkleinen en het grote plaatje rond de wetenschap te verkennen. Ik zal proberen niet-wetenschappers wat meer inzicht te geven over de wetenschap, het wetenschappelijke proces en wetenschappers. Ik zal zelf wat stappen buiten de harde kern van de wetenschap wagen om te zien wat er aan de buitenste randjes gebeurd, voor mezelf en mijn mede-wetenschappers. Ik wil ook goed vooruit kijken naar de toekomst van de wetenschap en hoe we die efficiënter en eerlijker kunnen maken. Zo krijgen we hopelijk wat meer wetenschap in de politiek (evidence-based policy) en brengen we de wetenschap weer wat dichter bij de maatschappij.

Wie ben ik? Dat lees je hier.